Sàn chứng khoán phái sinh: Danh sách các sàn tại Việt Nam và thế giới

Thị trường chứng khoán phái sinh đóng vai trò quan trọng trong hệ thống tài chính hiện đại khi cho phép nhà đầu tư giao dịch các hợp đồng dựa trên giá trị của tài sản cơ sở như chỉ số chứng khoán, cổ phiếu, trái phiếu, hàng hóa, ngoại tệ hoặc lãi suất. Không chỉ được sử dụng để tìm kiếm lợi nhuận từ biến động giá, chứng khoán phái sinh còn là công cụ hỗ trợ phòng ngừa rủi ro được nhiều tổ chức tài chính, doanh nghiệp và quỹ đầu tư sử dụng. Để thị trường vận hành minh bạch và an toàn, các giao dịch được thực hiện trên sàn chứng khoán phái sinh. Đây là nơi niêm yết sản phẩm, tổ chức khớp lệnh, công bố thông tin thị trường và phối hợp với tổ chức bù trừ nhằm bảo đảm việc thanh toán giữa các bên tham gia. Tại Việt Nam, thị trường chứng khoán phái sinh chính thức đi vào hoạt động từ năm 2017 với sản phẩm đầu tiên là hợp đồng tương lai chỉ số VN30. Trong khi đó, trên thế giới, nhiều sở giao dịch đã phát triển hàng trăm loại hợp đồng tương lai và quyền chọn liên quan đến cổ phiếu, trái phiếu, năng lượng, kim loại quý, nông sản và tiền tệ. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ sàn chứng khoán phái sinh là gì, các sàn giao dịch đang hoạt động tại Việt Nam và quốc tế, đồng thời hướng dẫn cách lựa chọn sàn phù hợp với mục tiêu đầu tư.

Sàn chứng khoán phái sinh là gì?

Sàn chứng khoán phái sinh là hệ thống giao dịch tập trung, nơi các hợp đồng phái sinh được niêm yết và giao dịch theo quy định của cơ quan quản lý. Khác với thị trường chứng khoán cơ sở, nhà đầu tư không mua trực tiếp cổ phiếu hoặc trái phiếu mà giao dịch các hợp đồng có giá trị phụ thuộc vào biến động của tài sản cơ sở. Một sàn giao dịch chứng khoán phái sinh thường đảm nhận các chức năng sau:

• Tổ chức và vận hành hệ thống giao dịch.
• Niêm yết các sản phẩm phái sinh.
• Công bố giá, khối lượng và dữ liệu thị trường.
• Giám sát hoạt động giao dịch.
• Phối hợp với tổ chức bù trừ và thanh toán nhằm giảm thiểu rủi ro cho các bên tham gia.

Nhờ có cơ chế giao dịch tập trung, nhà đầu tư được tiếp cận thị trường với quy trình minh bạch, đồng thời hạn chế rủi ro thanh toán so với các giao dịch thỏa thuận ngoài thị trường.

Các sàn chứng khoán phái sinh trên thế giới

Hiện nay, thị trường phái sinh toàn cầu được tổ chức tại nhiều sở giao dịch lớn, mỗi sàn có thế mạnh về các nhóm sản phẩm khác nhau như chỉ số chứng khoán, hàng hóa, năng lượng, kim loại quý, ngoại hối hoặc lãi suất.

Bảng tổng hợp các sàn chứng khoán phái sinh

Sàn giao dịch	Quốc gia	Sản phẩm giao dịch tiêu biểu
CME Group	Hoa Kỳ	Hợp đồng tương lai S&P 500, Nasdaq-100, Dow Jones, vàng, bạc, dầu thô, ngoại hối, lãi suất
Intercontinental Exchange (ICE)	Hoa Kỳ/Anh	Dầu Brent, khí tự nhiên, cà phê, ca cao, đường, bông
Eurex	Đức	Hợp đồng tương lai DAX, Euro STOXX 50, trái phiếu Chính phủ châu Âu
Osaka Exchange (OSE)	Nhật Bản	Nikkei 225 Futures, TOPIX Futures
Singapore Exchange (SGX)	Singapore	FTSE China A50, Nikkei 225, MSCI Singapore Index Futures
Hong Kong Exchanges and Clearing (HKEX)	Hồng Kông	Hang Seng Index Futures, HSI Options
Korea Exchange (KRX)	Hàn Quốc	KOSPI 200 Futures, KOSPI 200 Options
Bursa Malaysia Derivatives	Malaysia	Hợp đồng tương lai dầu cọ, vàng, chỉ số chứng khoán

Mỗi sàn đều có cơ chế giao dịch, thời gian giao dịch và danh mục sản phẩm khác nhau, phù hợp với từng nhóm nhà đầu tư và nhu cầu quản trị rủi ro.

CME Group (Hoa Kỳ)

CME Group là một trong những sở giao dịch phái sinh có quy mô lớn trên thế giới, được hình thành từ quá trình sáp nhập giữa Chicago Mercantile Exchange, Chicago Board of Trade (CBOT), New York Mercantile Exchange (NYMEX) và COMEX. Sàn cung cấp nhiều nhóm sản phẩm như:

• Hợp đồng tương lai chỉ số S&P 500.
• Nasdaq-100 Futures.
• Dow Jones Futures.
• Hợp đồng vàng (Gold Futures).
• Hợp đồng bạc.
• Dầu WTI.
• Khí tự nhiên.
• Ngoại hối.
• Lãi suất.

Các sản phẩm của CME được nhiều quỹ đầu tư, ngân hàng và doanh nghiệp sử dụng để phòng ngừa rủi ro hoặc đa dạng hóa danh mục đầu tư.

Intercontinental Exchange (ICE)

ICE được biết đến là nơi giao dịch nhiều hợp đồng năng lượng và hàng hóa nguyên liệu. Một số sản phẩm nổi bật gồm:

• Dầu Brent.
• Khí tự nhiên.
• Đường.
• Cà phê.
• Ca cao.
• Bông.

Do khối lượng giao dịch lớn, ICE đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành giá của nhiều loại hàng hóa trên thị trường quốc tế.

Eurex

Eurex là sở giao dịch phái sinh đặt tại Đức và phục vụ nhiều nhà đầu tư tại châu Âu. Các sản phẩm phổ biến gồm:

• Hợp đồng tương lai chỉ số DAX.
• Euro STOXX 50 Futures.
• Hợp đồng tương lai trái phiếu Chính phủ Đức.
• Quyền chọn trên các chỉ số và cổ phiếu niêm yết.

Nhờ tập trung vào thị trường châu Âu, Eurex thu hút sự tham gia của nhiều ngân hàng, công ty bảo hiểm và quỹ đầu tư quốc tế.

Singapore Exchange (SGX)

SGX là trung tâm giao dịch phái sinh quan trọng của khu vực châu Á. Một số sản phẩm được giao dịch nhiều gồm:

• FTSE China A50 Futures.
• Nikkei 225 Futures.
• MSCI Singapore Index Futures.
• Hợp đồng tương lai ngoại hối.

Nhiều nhà đầu tư quốc tế sử dụng SGX để tiếp cận thị trường Trung Quốc thông qua hợp đồng tương lai FTSE China A50 mà không cần giao dịch trực tiếp trên các sàn nội địa của Trung Quốc.

Hong Kong Exchanges and Clearing (HKEX)

HKEX là sở giao dịch chứng khoán và chứng khoán phái sinh của Hồng Kông. Các sản phẩm đáng chú ý gồm:

• Hang Seng Index Futures.
• Mini Hang Seng Futures.
• Hợp đồng quyền chọn chỉ số Hang Seng.
• Các hợp đồng dựa trên cổ phiếu niêm yết tại Hồng Kông.

HKEX được nhiều nhà đầu tư lựa chọn khi muốn tiếp cận các doanh nghiệp lớn của Trung Quốc và Hồng Kông.

Korea Exchange (KRX)

KRX vận hành thị trường chứng khoán và chứng khoán phái sinh của Hàn Quốc. Sản phẩm nổi bật gồm:

• KOSPI 200 Futures.
• KOSPI 200 Options.
• Hợp đồng tương lai trái phiếu Chính phủ.
• Hợp đồng tương lai cổ phiếu đơn lẻ.

Đây là một trong những thị trường quyền chọn chỉ số có thanh khoản cao tại châu Á.

Osaka Exchange (OSE)

Osaka Exchange thuộc Japan Exchange Group (JPX) và là nơi giao dịch nhiều sản phẩm phái sinh liên quan đến thị trường chứng khoán Nhật Bản. Các hợp đồng được giao dịch phổ biến gồm:

• Nikkei 225 Futures.
• Mini Nikkei 225.
• TOPIX Futures.
• JGB Futures (trái phiếu Chính phủ Nhật Bản).

Các sản phẩm của OSE thường được nhà đầu tư sử dụng để phòng ngừa rủi ro đối với danh mục cổ phiếu Nhật Bản hoặc giao dịch theo xu hướng của nền kinh tế nước này.

Sàn chứng khoán phái sinh tại Việt Nam

Thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam được tổ chức theo mô hình giao dịch tập trung dưới sự quản lý của cơ quan quản lý nhà nước. Khác với nhiều quốc gia có nhiều sở giao dịch phái sinh hoạt động song song, tại Việt Nam, việc giao dịch được tổ chức thống nhất nhằm bảo đảm tính minh bạch, an toàn và hiệu quả trong quá trình vận hành. Để thị trường hoạt động, có sự phối hợp của nhiều tổ chức, trong đó nổi bật là Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) và các công ty chứng khoán thành viên.

Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX)

HNX là đơn vị trực tiếp tổ chức và vận hành thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam. Các nhiệm vụ chính của HNX gồm:

• Tổ chức hệ thống giao dịch chứng khoán phái sinh.
• Niêm yết các hợp đồng tương lai.
• Quản lý và giám sát hoạt động giao dịch.
• Công bố giá, khối lượng giao dịch và dữ liệu thị trường.
• Phối hợp với các đơn vị liên quan để bảo đảm thị trường vận hành ổn định.

Nhà đầu tư không mở tài khoản trực tiếp tại HNX mà thực hiện giao dịch thông qua các công ty chứng khoán được cấp phép.

Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC)

Sau khi giao dịch được khớp trên HNX, VSDC thực hiện chức năng bù trừ và thanh toán. Vai trò của VSDC gồm:

• Quản lý tài sản ký quỹ.
• Thực hiện bù trừ giao dịch.
• Đứng ra làm đối tác bù trừ trung tâm (Central Counterparty – CCP).
• Thanh toán khi hợp đồng đáo hạn.
• Quản lý rủi ro thanh toán trên thị trường.

Việc áp dụng cơ chế CCP giúp giảm đáng kể rủi ro mất khả năng thanh toán giữa các bên tham gia giao dịch.

Các công ty chứng khoán thành viên

Nhà đầu tư chỉ có thể giao dịch chứng khoán phái sinh thông qua các công ty chứng khoán được Ủy ban Chứng khoán Nhà nước chấp thuận cung cấp dịch vụ. Một số công ty chứng khoán đang cung cấp dịch vụ giao dịch chứng khoán phái sinh gồm:

• Smart Invest (AAS)
• SSI
• VPS
• HSC
• VNDirect
• MBS
• Mirae Asset
• KIS Việt Nam
• VCBS
• FPTS
• ACBS
• SHS
• BSC
• DSC

Mỗi công ty có sự khác nhau về:

• Biểu phí giao dịch.
• Phần mềm giao dịch.
• Dịch vụ tư vấn.
• Báo cáo phân tích.
• Công cụ quản trị rủi ro.
• Chính sách hỗ trợ khách hàng.

Vì vậy, ngoài phí giao dịch, nhà đầu tư cũng nên đánh giá chất lượng nền tảng và dịch vụ trước khi lựa chọn mở tài khoản.

Những sản phẩm đang giao dịch trên thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam

Hiện nay, thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam chủ yếu giao dịch các hợp đồng tương lai.

Sản phẩm	Tài sản cơ sở	Mục đích
Hợp đồng tương lai chỉ số VN30	Chỉ số VN30	Đầu cơ và phòng ngừa rủi ro danh mục cổ phiếu
Hợp đồng tương lai trái phiếu Chính phủ	Trái phiếu Chính phủ	Quản lý rủi ro lãi suất và đầu tư trái phiếu

Trong đó, hợp đồng tương lai chỉ số VN30 luôn chiếm tỷ trọng lớn về khối lượng giao dịch nhờ tính thanh khoản cao và phù hợp với nhiều chiến lược đầu tư. Xem thêm: Phân loại công ty cổ phần: các loại hình, đặc điểm và sự khác biệt

So sánh sàn chứng khoán phái sinh Việt Nam và quốc tế

Tiêu chí	Việt Nam	Quốc tế
Sở giao dịch	HNX	CME, ICE, Eurex, SGX, HKEX, OSE, KRX…
Sản phẩm	Chủ yếu là hợp đồng tương lai	Hợp đồng tương lai, quyền chọn, hợp đồng trên hàng hóa, tiền tệ, lãi suất, chỉ số và nhiều tài sản khác
Tài sản cơ sở	Chỉ số VN30, trái phiếu Chính phủ	Cổ phiếu, chỉ số, trái phiếu, hàng hóa, kim loại, năng lượng, tiền tệ, tiền điện tử (tùy sàn)
Quy mô thị trường	Đang phát triển	Quy mô lớn, thanh khoản cao
Đối tượng tham gia	Nhà đầu tư cá nhân và tổ chức trong nước, nhà đầu tư nước ngoài theo quy định	Nhà đầu tư toàn cầu, ngân hàng, quỹ đầu tư, doanh nghiệp và tổ chức tài chính

Có thể thấy, thị trường Việt Nam đang từng bước mở rộng sản phẩm và quy mô, trong khi các thị trường quốc tế đã phát triển đa dạng hơn với nhiều loại tài sản cơ sở và công cụ phái sinh.

Hướng dẫn tham gia giao dịch trên sàn chứng khoán phái sinh

Để bắt đầu giao dịch, nhà đầu tư có thể thực hiện theo các bước sau:

Bước 1: Mở tài khoản chứng khoán phái sinh

Nhà đầu tư lựa chọn công ty chứng khoán được cấp phép và hoàn tất thủ tục mở tài khoản giao dịch chứng khoán phái sinh.

Bước 2: Nộp tiền ký quỹ

Khác với giao dịch cổ phiếu, nhà đầu tư chỉ cần nộp khoản ký quỹ ban đầu theo quy định để mở vị thế.

Bước 3: Lựa chọn hợp đồng giao dịch

Nhà đầu tư xác định:

• Mã hợp đồng.
• Tháng đáo hạn.
• Khối lượng giao dịch.
• Chiến lược Long hoặc Short.

Bước 4: Đặt lệnh

Lệnh được gửi từ công ty chứng khoán đến hệ thống giao dịch của HNX để khớp với lệnh đối ứng trên thị trường.

Bước 5: Theo dõi vị thế

Sau khi mở vị thế, nhà đầu tư cần theo dõi:

• Lãi hoặc lỗ tạm tính.
• Tỷ lệ ký quỹ.
• Biến động của hợp đồng.
• Thời điểm đáo hạn.

Nếu tỷ lệ ký quỹ giảm xuống dưới mức duy trì, công ty chứng khoán có thể yêu cầu bổ sung ký quỹ theo quy định.

Những lưu ý khi lựa chọn sàn chứng khoán phái sinh

Khi lựa chọn đơn vị giao dịch, nhà đầu tư nên cân nhắc nhiều yếu tố thay vì chỉ nhìn vào mức phí. Một số tiêu chí quan trọng gồm:

• Công ty chứng khoán được cấp phép cung cấp dịch vụ chứng khoán phái sinh.
• Nền tảng giao dịch ổn định, tốc độ xử lý lệnh nhanh.
• Biểu phí minh bạch.
• Hệ thống quản lý rủi ro và cảnh báo ký quỹ.
• Báo cáo phân tích thị trường và đội ngũ hỗ trợ khách hàng.
• Chất lượng ứng dụng giao dịch trên máy tính và thiết bị di động.

Câu hỏi thường gặp

Việt Nam có bao nhiêu sàn chứng khoán phái sinh?

Hiện nay, thị trường chứng khoán phái sinh được tổ chức giao dịch trên hệ thống của Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX). Nhà đầu tư giao dịch thông qua các công ty chứng khoán thành viên.

Có thể giao dịch trực tiếp trên CME hoặc SGX không?

Nhà đầu tư tại Việt Nam chỉ có thể giao dịch trên các sở giao dịch quốc tế nếu đáp ứng quy định của pháp luật Việt Nam, quy định của quốc gia sở tại và thông qua các tổ chức trung gian đủ điều kiện cung cấp dịch vụ. Trước khi tham gia, nhà đầu tư cần tìm hiểu kỹ quy định pháp lý, cơ chế thanh toán, quản lý rủi ro và nghĩa vụ thuế.

Nên chọn sàn chứng khoán phái sinh nào?

Đối với nhà đầu tư giao dịch tại Việt Nam, yếu tố cần cân nhắc không phải là lựa chọn HNX hay một sở giao dịch khác, mà là lựa chọn công ty chứng khoán phù hợp về nền tảng giao dịch, biểu phí, chất lượng tư vấn, công cụ hỗ trợ và dịch vụ chăm sóc khách hàng. Xem thêm: Cổ phiếu là gì? Cách hoạt động và cách kiếm tiền từ cổ phiếu

Kết luận

Sàn chứng khoán phái sinh là nền tảng quan trọng giúp thị trường vận hành minh bạch, bảo đảm việc giao dịch, bù trừ và thanh toán các hợp đồng phái sinh. Trên thế giới, các sở giao dịch như CME Group, ICE, Eurex, SGX, HKEX hay OSE cung cấp nhiều loại sản phẩm đa dạng từ chỉ số chứng khoán, hàng hóa đến ngoại hối và lãi suất. Tại Việt Nam, thị trường được tổ chức tập trung với HNX là nơi vận hành giao dịch và VSDC thực hiện bù trừ, thanh toán. Để giao dịch hiệu quả, nhà đầu tư không chỉ cần hiểu cách thức hoạt động của thị trường mà còn nên lựa chọn công ty chứng khoán phù hợp, xây dựng chiến lược quản trị rủi ro và thường xuyên cập nhật thông tin thị trường. Trên Smart Invest, nhà đầu tư có thể mở tài khoản giao dịch, theo dõi diễn biến thị trường và tham khảo các báo cáo phân tích để hỗ trợ quá trình đầu tư chứng khoán phái sinh.

---